భగవత్ గీత అధ్యయనం – అర్జున విషాద యోగం 23

శ్రీ కల్వకొలను చిత్తరంజన్ దాస్ స్మారక సేవా సంస్థ
భగవత్ గీత అధ్యయనం
ఓం శ్రీపరమాత్మనే నమః
అథ ప్రథమోఽధ్యాయః |
::భగవద్గీత::
అధ్యాయం 1
అర్జున విషాద యోగం

శ్లోకాలు 20 నుండి 25 వరకు చర్చలో కొన్ని అభిప్రాయాలు వెలువడ్డాయి:

నాకు ఒక సందేహం: ఒకవేళ భగవానుడు రథాన్ని దుర్యోధనుడు, కర్ణుడు లేదా దుశ్శాసనుడి ముందు నిలిపి ఉంటే, మనకు భగవద్గీత లభించేదా?

మీరేమనుకుంటున్నారు? దయచేసి మీ అభిప్రాయాలను పంచుకోండి.

A. సాధ్యమయ్యే పరిణామాల గురించి…

1. ప్రధాన దోషులను చూడగానే అర్జునుడిలో ఉద్వేగం (అడ్రినలిన్) పెరిగిపోయేది, మరియు తన యుద్ధ నైపుణ్యంతో బహుశా వారిని చంపేసేవాడు.
2. కానీ, ఆ తర్వాత, కేవలం కురు వంశానికే పరిమితం కాకుండా మానవాళి అంతటా అధర్మాన్ని వ్యాప్తి చేయడంలో నిరంతరం సహకరించిన మరియు ప్రోత్సహించిన ఇతరులను (మౌన మద్దతుదారులతో సహా) అంతం చేయడానికి తగిన ప్రేరణ ఉండేది కాదు.
3. కాబట్టి, ఆ పని సగమే పూర్తయ్యేది; ప్రపంచవ్యాప్తంగా అధర్మం పెరగడం మరియు దానిని పూర్తిగా అంతం చేయడం అనే ప్రక్రియ మరోసారి అవసరమయ్యేది.
4. కృష్ణుడి వ్యూహం ఏమిటంటే, వ్యవస్థను పూర్తిగా శుద్ధి చేయడానికి, ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న అధర్మాన్ని ఒకే దశలో సమూలంగా నాశనం చేయడం.
5. మంచి విలువలు కలిగిన వ్యక్తి కావడం వల్ల, పాండవులు బాధితులుగా ఉన్నప్పటికీ, అర్జునుడు తన లక్ష్యం పట్ల స్పష్టతను కోల్పోయాడు. ముఖ్యంగా తన బంధువులు, గురువులు మరియు ఆదర్శప్రాయులైన వారిని చంపాల్సి వచ్చినప్పుడు, అతను కఠినంగా లేదా నిర్దయగా వ్యవహరించలేకపోయాడు.

B. అలాగే, ఆ భారీ విధ్వంసానికి తానే కారణమవుతానని అతను భావించాడు. అటువంటి అయిష్టమైన, సగం మనసుతో కూడిన భాగస్వామ్యం ఎప్పటికీ విజయాన్ని లేదా న్యాయాన్ని చేకూర్చదు.
అందుకే, యుద్ధం ఆరంభం నుండి అశ్వత్థామ బంధించబడే వరకు నిలిచి ఉండే ఒక బలమైన, సమగ్రమైన ఉపదేశం అతనికి అవసరమైంది.

C. [ఆలోచిస్తే, అర్జునుడి కంటే ధర్మరాజు (యుధిష్ఠిరుడు) ఎక్కువ ఆచరణాత్మక దృక్పథం కలిగినవాడు; ద్రోణాచార్యుడిని కలవరపెట్టిన ‘అశ్వత్థామ మరణం’ అనే అస్పష్టమైన ప్రకటన చేయడానికి అతను వెంటనే అంగీకరించాడు.]

D. అంతేకాకుండా, పాండవుల పట్ల మంచి భావన కలిగిన గౌరవనీయులైన కౌరవ యోధులను ఎదుర్కోవాల్సి వచ్చినప్పుడు, తన కర్తవ్యంలో భాగంగా నిస్వార్థంగా, నిర్దయగా వారిని అంతం చేయడానికి అర్జునుడు మానసికంగా దృఢపడాల్సి వచ్చింది.

B. పరిస్థితులు మరియు ఆచరణాత్మక అంశాల (logistics) ఆధారంగా ఆ అవకాశాన్ని పరిశీలిస్తే…
I. దుర్యోధనుడు కౌరవులకు నాయకుడు, దుశ్శాసనుడు అతనికి తర్వాతి స్థానంలో ఉన్నవాడు. వీరు అత్యంత ముఖ్యమైన వ్యక్తులు (VVIPs) కాబట్టి, శత్రువులకు నేరుగా కనిపించకుండా తగిన రక్షణతో కూడిన వ్యూహరచనలో వీరు అత్యంత సురక్షితమైన అంతర్భాగంలో ఉంచబడి ఉండేవారు; ఎందుకంటే…
వారికి ఏదైనా అపాయం జరిగితే యుద్ధం అకాలంగా ముగిసిపోయేది. [పాండవ సైన్య వ్యూహంలో ధర్మరాజు విషయంలోనూ ఇదే జరిగింది].

II. భీష్ముడు యుద్ధరంగంలో ఉన్నంత కాలం తాను పోరాటంలో పాల్గొననని కర్ణుడు నిరాకరించాడు. కాబట్టి, వారిలో ఎవరి ముందునైనా తన రథాన్ని నిలపడం కృష్ణుడికి సాధ్యమయ్యేది కాదు.

III. భీష్మ, ద్రోణుల పట్ల అర్జునుడికి ఎంతగా అనురాగం (రాగం) ఉందంటే, వారి దుర్మార్గాలన్నింటినీ మర్చిపోయి, ఎంతో కాలంగా ఎదురుచూస్తున్న వారిని సంహరించే అవకాశాన్ని వదులుకోవడానికి కూడా అతను సిద్ధపడ్డాడు.

IV. ఆ రోజు కోసం అతను అస్త్రాలను చురుకుగా సమకూర్చుకున్నాడు – ఇంద్రుడి నుండి వజ్రాయుధం, ద్రోణుడి నుండి బ్రహ్మాస్త్రాన్ని పొందాడు, అలాగే పాశుపతాస్త్రాన్ని పొందడానికి శివుడిని ప్రసన్నం చేసుకునేందుకు కఠిన తపస్సు చేశాడు. కౌరవులపై ప్రతీకారం తీర్చుకోవాలనే పట్టుదలతో అతను ఉన్నాడు.

రాగం (అనురాగం/ఇష్టం) మరియు ద్వేషం తీవ్రమైన భావోద్వేగ మార్పులకు మరియు పక్షపాతాలకు దారితీస్తాయి.

మన జీవిత అనుభవాలను గమనిస్తే, మనం ప్రతి వస్తువును, వ్యక్తిని లేదా సందర్భాన్ని ఇలా వర్గీకరిస్తాము:

• తటస్థ వర్గం (neutral bucket).
• “ఇష్టం” అనే వర్గం,
• “అయిష్టం” అనే వర్గం,

“తటస్థ” వర్గంలో ఉన్నవి మనకు ఎటువంటి సమస్యలను కలిగించవు. మన జీవితాలు మిగిలిన రెండు వర్గాల చుట్టూనే తిరుగుతుంటాయి.

“ఇష్టం” అనే వర్గంలో ఉన్నవాటిని (ఉదా: సంపద) మనం వెంటనే పొందాలనుకుంటాం (సేకరణ), వాటిని ఎక్కువగా పోగుచేసుకోవాలనుకుంటాం (వృద్ధి), మరియు ఎప్పటికీ మన దగ్గరే ఉంచుకోవాలనుకుంటాం (రక్షణ & అనుబంధం). అవి మన దగ్గర ఉన్నప్పుడు గర్వంగా, ఏదో సాధించినట్లు భావిస్తాం; అవి దక్కకపోతే బాధపడతాం; ఎంత ఉన్నా ఇంకా కావాలనే భావనతో ఉంటాం.

“అయిష్టం” అనే వర్గం: (ఉదా: వ్యాధి), అది మనకు వద్దు. అస్సలు వద్దు.
ఒకవేళ వస్తే, వీలైనంత త్వరగా దానిని వదిలించుకోవాలనుకుంటాం.
అది శాశ్వతంగా పోవాలని కోరుకుంటాం. అది ఉంటే బాధపడతాం. అది లేకపోతే గర్వపడతాం.

ఒకవేళ భగవంతుడు ఆ రథాన్ని వారి (భీష్మ, ద్రోణ, కర్ణుల) ముందు నిలిపి ఉంటే, అర్జునుడు తీవ్ర ఆగ్రహానికి గురయ్యేవాడు. అప్పుడు మనం దానిని ఒక సహజమైన ప్రతిచర్యగా భావించేవాళ్ళం తప్ప, ఆ సమస్యకు అసలు కారణం ‘రాగద్వేషాలే’ అని గుర్తించలేకపోయేవాళ్ళం. భీష్ముడు మరియు ద్రోణాచార్యుల ముందు రథం నిలిపివేయబడటం వల్ల, అర్జునుడి ప్రవర్తనలో కనిపించే ఆ తీవ్రమైన వైరుధ్యాన్ని చూసి మేము కూడా ఆశ్చర్యపోతున్నాము.
అన్ని రకాల ఇష్టాయిష్టాలు మూడు సహజ లక్షణాలతో కూడి ఉంటాయని పెద్దలు చెబుతారు:

“అతృప్తికరత్వం” – తృప్తి లేకపోవడం,
“బంధకత్వం” – బంధం లేదా అనుబంధం ఏర్పరచడం,
“అనిత్యత్వం”– శాశ్వతంగా నిలవకపోవడం.

ఇవి మనల్ని వాటికి అతుక్కుపోయేలా చేస్తాయి మరియు అవి ఇచ్చే తాత్కాలిక సుఖం కోసం ప్రయత్నిస్తూనే మన జీవితాన్ని గడిపేలా చేస్తాయి.

భగవానుడు చెప్పే రహస్యం ఏమిటంటే, విషయాలను ఇష్టాలు మరియు అయిష్టాలుగా విభజించకూడదు. వాటిని తటస్థమైన కోణంలో చూడటం వల్ల మనం పరిపూర్ణమైన మరియు సంతోషకరమైన జీవితాన్ని గడపవచ్చు.

ఈ 24వ శ్లోకంలో, సంజయుడు అర్జునుడిని ‘గుడాకేశ’ అని సంబోధించాడు. ‘గుడాక’ అంటే నిద్ర అని అర్థం. నిద్ర అంటే అజ్ఞానం అని కూడా అర్థం. కృష్ణుడి పట్ల ఉన్న భక్తి మరియు స్నేహం కారణంగా అర్జునుడు నిద్ర మరియు అజ్ఞానం రెండింటినీ జయించాడు. అలాగే అర్జునుడిని అలా పిలవడం ద్వారా, ఎల్లప్పుడూ అప్రమత్తంగా ఉండే అర్జునుడిని తన కుమారులు ఎప్పటికీ జయించలేరని ధృతరాష్ట్రుడికి తెలియజేయడం సంజయుడి ఉద్దేశం కావచ్చు.

అలాగే కృష్ణుడిని ‘హృషీకేశ’ అని సంబోధించారు, అంటే సమస్త జీవుల ఇంద్రియాలను మరియు మనస్సును నియంత్రించేవాడు అని అర్థం. దీనివల్ల, రెండు సైన్యాల మధ్య రథాన్ని ఉంచడంలో అర్జునుడి ఉద్దేశాన్ని కృష్ణుడు అర్థం చేసుకోగలడని స్పష్టమవుతుంది.

25వ శ్లోకంలో, అర్జునుడి అభ్యర్థన మేరకు, యోధులనందరినీ స్పష్టంగా చూడగలిగేలా కృష్ణుడు రథాన్ని రెండు సైన్యాల మధ్య ఉంచాడు. కృష్ణుడు భీష్మ, ద్రోణ మరియు ఇతర రాజులందరి ముందు రథాన్ని ఆపి, ఆ కౌరవులను చూడమని అర్జునుడిని కోరాడు.

కృష్ణుడు అర్జునుడిని ‘పార్థ’ అని సంబోధించాడు; తద్వారా అతను తన తండ్రి వాసుదేవుని సోదరి అయిన కుంతి (మరొక పేరు పృథ) కుమారుడని గుర్తుచేశాడు. బహుశా అర్జునుడికి రథసారథిగా ఉండటానికి కృష్ణుడు అంగీకరించడానికి ఇది కూడా ఒక కారణం కావచ్చు.

‘ఈ కౌరవులను చూడు’ అని అనడం ద్వారా, ఆ సైన్యంలోని యోధులు కూడా తన సొంత కుటుంబానికి చెందినవారేనని అర్జునుడికి గుర్తుచేయడం కృష్ణుడి ఉద్దేశం కావచ్చు. తద్వారా తన సొంత బంధుమిత్రులతోనే యుద్ధం చేయబోతున్నాడనే విషయాన్ని అర్జునుడు గ్రహించేలా చేశాడు.

మరొక కోణం:
పైన పేర్కొన్న విశ్లేషణ ముఖ్య అంశాలను తెలియజేస్తుంది. 1. వివిధ సందర్భాలలో ప్రత్యక్షంగా లేదా పరోక్షంగా శ్రీకృష్ణ, అర్జునుల కోసం ఒక నిర్దిష్ట పేరును ఎంచుకోవడం ఖచ్చితంగా ఒక ప్రత్యేక అర్థాన్ని తెలియజేస్తుంది. గ్రహీతకు దాని గురించి తెలుసునా లేదా గుర్తించగలరా అనే దానితో సంబంధం లేకుండా ఇది వర్తిస్తుంది.
2. మరో కోణంలో చూస్తే, ఇది మరొక సందేశాన్ని కూడా అందిస్తుంది. అధర్మ మార్గాన్ని విడిచిపెట్టి ధర్మం వైపు సాగమని శ్రేయోభిలాషుల నుండి పదేపదే సూచనలు, అభిప్రాయాలు మరియు విజ్ఞప్తులు అందుతూనే ఉంటాయి.

అందువల్ల, ప్రతి సందేశం ఒక కొత్త పరిపుష్టిని (enrichment) కలిగిస్తుంది.

• మనం ఒక జ్ఞానయుతమైన సంభాషణలో ఉన్నాము; రాబోయే 700 శ్లోకాలలో మన ప్రార్థనలు, విశ్వాసం మరియు నమ్మకం పరిఢవిల్లి పరిపక్వత చెందుతాయని ఆశిస్తున్నాము.
• కేవలం మొదటి 20 శ్లోకాలే ఎన్నో అమూల్యమైన ఆలోచనలు, సలహాలను అందించాయని గమనించవచ్చు…

రథాన్ని ఇరు పక్షాల మధ్య, భీష్మ-ద్రోణుల మరియు రాజులందరి ముందు ఉంచిన తర్వాత, కృష్ణుడు అర్జునుడిని ఇరువైపులా ఉన్న యోధులను గమనించమని కోరుతాడు.
అప్పుడు అర్జునుడు రెండు సైన్యాలలోనూ ఉన్న తన బంధువులను చూడటం ప్రారంభిస్తాడు. ఆ సైన్యాలలో పినతండ్రులు, తాతలు, గురువులు, మేనమామలు, సోదరులు, కజిన్స్ (దాయాదులు), మేనల్లుళ్లు, మనుమలు, అలాగే మామలు మరియు అనేకమంది శ్రేయోభిలాషులు ఉండటాన్ని అతను గమనిస్తాడు.

మరొక దృక్పథం

భీష్మ, ద్రోణుల ముందు రథం ఆపబడకపోతే, మనకు ఈ గొప్ప భగవద్గీత లభించే అదృష్టం ఉండేది కాదని నా బలమైన నమ్మకం. అలాగే, ఆ యుద్ధం కళింగ యుద్ధం లేదా ప్రపంచ యుద్ధాల మాదిరిగానే ఒక సాధారణ యుద్ధంగా ముగిసిపోయేది.

అంతేకాకుండా, ఇరు పక్షాల నుండి కొంతమంది యోధులు యుద్ధం నుండి తప్పుకునే అవకాశాన్ని కూడా కొట్టిపారేయలేము.

ఒకవేళ రథాన్ని దుర్యోధన-దుశ్శాసన-కర్ణుల (DDK) ముందు ఉంచి ఉంటే, అర్జునుడు ఒక సాధారణ యోధుడిలా ప్రవర్తించి యుద్ధాన్ని ప్రారంభించి ఉండేవాడని ఊహించవచ్చు. అజ్ఞానం కారణంగా ఆ యుద్ధం ఫలితం కూడా సాధారణ యుద్ధంలాగే ఉండేది.

భీముడి ప్రతిజ్ఞ కారణంగా అర్జునుడు దుర్యోధనుడిని చంపే అవకాశం చాలా తక్కువ; ఈ విషయం అర్జునుడికి బాగా తెలుసు.

ఒక సాధారణ మనిషిగా అర్జునుడు యుద్ధాన్ని ప్రారంభించి ఉండేవాడేమో కానీ, యుద్ధం మధ్యలో అతను వెనక్కి తగ్గే అవకాశాలు ఎక్కువగా ఉండేవి. బహుశా కర్ణుడు ప్రయోగించిన గొప్ప ‘నాగాస్త్రం’ వల్ల అర్జునుడు కర్ణుడి చేతిలో మరణించే అవకాశం కూడా ఉండేది.

కృష్ణ భగవానుడికి ఇవన్నీ తెలుసు, మరియు ఆయన అవతార ఉద్దేశ్యం “ధర్మ స్థాపన”. 15వ అధ్యాయం (పురుషోత్తమ ప్రాప్తి యోగం)లోని 15వ శ్లోకంలో, భగవానుడు తాను సర్వస్వమని, జీవుల మనసులోని విషయాలను ఎరుగునని మరియు వారిలో స్మరణను కలిగించేవాడు తానేనని స్పష్టంగా పేర్కొన్నారు.
మనందరిలో ఆత్మగా కొలువుదీరినందువల్ల మతిమరుపు, సందేహం మొదలైనవి కలుగుతాయి. వ్యక్తుల కర్మ ప్రప్రభం ప్రకారం, ఇవి వ్యక్తులకు తెలియకుండానే మారిపోతాయి.

కాబట్టి, అనేక కారణాల వల్ల, అర్జునుడు దీక్షాపరుడిని గానీ, లేదా మరెవరినైనా గానీ చంపడం అతని చేతిలో లేదు.

అతను ఒక సాధారణ మానవుడే, కానీ అసాధారణమైన మంచి గుణాలు కలవాడు. అయినప్పటికీ, యుద్ధంలో విజయం తన చేతుల్లోనే ఉందనే భ్రమలో ఉండి, వాస్తవాన్ని మరచిపోయాడు.

ఒక రాజు తన రథసారథిని ఆజ్ఞాపించినట్లుగా, అతను కృష్ణుడిని రథాన్ని తీసుకోమని కోరాడు. గతంలో భగవానుడు పాండవులను ఎన్నోసార్లు రక్షించినప్పటికీ, అతను కృష్ణుడిని తన స్నేహితుడిలా, బంధువులా చూశాడు. తన తీవ్ర దుఃఖంలో మాత్రమే అతను భగవానుడికి శరణాగతి పొందాడు, అప్పుడు పరమాత్మ అతనికి జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించాడు.

పై విషయాల నుండి, తన శిష్యుడు అజ్ఞానంలో ఉన్నప్పుడు లేదా తన లక్ష్యం నుండి పక్కకు తప్పుకున్నప్పుడు, ధర్మాన్ని అధర్మంగా లేదా ధర్మాన్ని ధర్మంగా తప్పుగా చిత్రీకరించినప్పుడు, భగవానుడు అన్నింటినీ చక్కదిద్ది, తన భక్తుడిని తిరిగి సన్మార్గంలోకి తీసుకువస్తాడని స్పష్టమవుతోంది. అంతేకాదు, భవిష్యత్ తరాల కోసం భగవద్గీత రూపంలో ప్రవర్తనా నియమావళి మొదలైనవాటిని తీసుకువచ్చి, ధర్మం కొనసాగేలా కూడా ఆయన చూసుకుంటాడు.

(‘ఇవి నా వ్యక్తిగత అభిప్రాయాలు, మరియు నా అవగాహనను మెరుగుపరచుకోవడానికి సమూహం నుండి విమర్శనాత్మక సమీక్షను ఎంతగానో కోరుకుంటున్నాను’.)

ఈ విశ్లేషణ మరియు వ్యాఖ్యానం, మహాభారతంలోని పూర్వ మరియు తరువాతి ఘట్టాలకు సత్యంగా ఉంటూనే, సంబంధిత మానసిక, భావోద్వేగ, ఆధ్యాత్మిక అంశాలను విజయవంతంగా ఒకచోట చేర్చాయి.

ఇది సమూహ చర్చ యొక్క ప్రయోజనాలలో ఒకటి…. ప్రతి ఒక్కరూ జ్ఞానాన్ని పొందుతారు.

జై శ్రీకృష్ణ
ధర్మో రక్షతి రక్షితః